Yıllar önce, küresel enerji dengelerindeki değişiklikler ve Türkiye’nin bu alandaki potansiyelini tartışmaya başladığımızda genellikle karşımızda bir sessizlikle karşılaşıyorduk. O tarihlerde, Ulusal Kanal’daki “Biz Yaparız” programında bu konuyu gündeme getirmek, ülkemizin geleceği için bir sorumluluğu paylaşma çabasıydı. Bugün, TENMAK ile Copenhagen Atomics arasında imzalanan maddenin ve Enerji ve Tabii Kaynaklar Bakanı Alparslan Bayraktar’ın bu alana gösterdiği önemin, konunun artık somut bir temele oturduğunu işaret ettiğini görmekteyiz. Bu yazıda, Türkiye’nin toryum ve Küçük Modüler Reaktör (Small Modular Reactors-SMR) potansiyelini; bilimin getirdiği sorumluluk, vatanseverliğin gerektirdiği sabır ve halkımıza karşı hissettiğimiz vicdani sorumlulukla, savunma sanayii perspektifinde detaylı bir şekilde ele almaya çalışacağız.

TÜRK SAVUNMA SANAYİSİNİN ENERJİ OMURGASI

Küresel enerji politikaları, fosil yakıtların azalması ve jeopolitik krizlerin yarattığı arz güvenliği sorunları ekseninde önemli bir paradigma değişikliği yaşamaktadır. Rüzgâr ve güneş gibi yenilenebilir enerji kaynakları değerlidir, ancak modern sanayi toplumlarının ve özellikle stratejik altyapıların ihtiyaç duyduğu kesintisiz “baz yük” enerjisini tek başlarına sağlamakta yetersiz kalmaktadırlar. İşte bu yapısal zorunluluk, nükleer enerji konusunu yeniden gündemimize taşımıştır.

Son yirmi yılda Türkiye, jeopolitik zorunluluklar ve stratejik bağımsızlık vizyonları doğrultusunda inşa ettiği savunma sanayisinde olağanüstü bir büyüme dönemine adım atmıştır. Sektörün 2025 yansımalarında 10 milyar doları aşacak ihracat rakamları ve rekor düzeydeki Ar-Ge harcamaları, ürün ve teknoloji geliştirme kabiliyetimizin ne derece arttığını göstermektedir. Ancak, bu devasa endüstriyel kapasite; kompozit üretim fırınları, rüzgâr tünelleri, süper bilgisayar modelleme merkezleri ve ağır mühimmat hatları gibi yoğun enerji tüketen altyapıların elektrik ve termal enerji ihtiyacını beklenmedik seviyelere yükseltmiştir.

Sektörel enerji tüketiminin boyutlarını rakamlarla ifade etmek, konunun ciddiyetini kavramak açısından önemlidir. ASELSAN’a ait tesislerin yıllık elektrik tüketim miktarı 120 milyon kWh (120 bin MWh) civarındadır. TUSAŞ’ın Ankara Kahramankazan’ın ağır sanayi tesislerinin bu rakamı kat kat aştığı, MKE ve ROKETSAN gibi kuruluşların elektrokimyasal süreçlerinin benzer bir yoğunlukta olduğu anlaşılmaktadır. Türk Savunma Sanayisi’nin toplam elektrik tüketiminin yıllık 1,5 ila 2 terawatt-saat (TWh) arasında olduğu tahmin edilmektedir. Bu tesislerin enerjisinin geleneksel yöntemlerle, ulusal şebeke aracılığıyla sağlanması; savaş, asimetrik çatışma, siber saldırılar veya elektromanyetik darbe (EMP) gibi olasılıklarda telafisi imkânsız riskler barındırmaktadır. Bu zafiyeti gidermenin en etkili yolu, “ada modunda” otonom şekilde çalışan mikroşebekeler inşa etmektir. Ve bu mikroşebekenin kalbi, hiç şüphe yok ki toryum yakıtlı SMR teknolojisi olmalıdır.

JEolojik BİR MİRAS OLAN TÜRKİYE’NİN TORYUM ZENGİNLİĞİ

Toryum (Th), doğada uranyumdan çok daha fazla bulunan, nükleer silah yapımına uygun olmayan, uzun ömürlü ve radyoaktif atık üretimi oldukça düşük olan stratejik bir hammaddedir. Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı (IAEA) verilerine göre, dünya genelinde tespit edilebilir toryum rezervi 6,3 milyon tonun üzerindedir. Türkiye, bu kritik maddenin küresel dağılımında, Hindistan ve Brezilya ile birlikte dünyanın en zengin yataklarına ev sahipliği yapan ülkelerden biridir.

Maden Tetkik ve Arama Genel Müdürlüğü (MTA) verileri doğrultusunda, Türkiye’nin yalnızca Eskişehir-Sivrihisar (Kızılcaören) bölgesindeki görünür rezerv tutarı 380 bin ton civarındadır. Ancak Prof. Dr. Engin Arık ve Nobel ödüllü İtalyan fizikçi Prof. Carlo Rubbia’nın geniş çaplı jeolojik analizlerinde, Malatya ve Isparta gibi ekstra havzaların eklenmesiyle Türkiye’nin toplam toryum rezervinin 800 bin ile 880 bin ton arasında, yani dünya rezervinin yaklaşık yüzde 20’sine karşılık geldiği ifade edilmektedir. Özellikle Isparta-Aksu bölgesindeki 20 bin tonluk rezerv, modern nesil reaktörlerde kullanıldığında Türkiye’nin elektrik gereksinimini onlarca yıl boyunca karşılayabilecek bir potansiyel taşır. Bu toprakların altındaki bu değerli hazine, bir lütuf değil, onu işleyebilmek için bilimsel irade gösterme sorumluluğunun üzerimize yüklendiği bir emanettir.

BİLİMSEL MEKANİZMA VE HIZLANDIRICI SÜRÜMLÜ SİSTEMLER

Toryumun enerji kaynağı olarak kullanılabilmesi, Uranyum-235 gibi doğrudan bölünebilen bir yakıtın yakılmasından daha karmaşık bir fiziksel altyapı gerektirir. Toryum-232 “doğurgan” bir elementtir. Reaktörün merkezinde bir nötron alarak Toryum-233’e dönüşür, ardından beta bozunumu ile protaktinyum-233’e ve nihayetinde tekrar bir beta bozunumuyla bölünebilir (fissile) Uranyum-233’e tekrardan dönüşür.

Bu transmutasyon sürecinin Türkiye’deki en önde gelen savunucusu, parçacık fiziği uzmanı merhum Prof. Dr. Engin Arık ve ekibidir. Arık hocamızın öncülüğünü yaptığı “Hızlandırıcı Sürümlü Sistemler” (HSS) modeli, Nobel ödüllü Carlo Rubbia tarafından “Enerji Yükselteci” olarak tanımlanmıştır. Bu sistem, güçlü bir parçacık hızlandırıcısından elde edilen proton demetini reaktör merkezindeki ağır bir metal hedefe çarparak yoğun bir nötron akışı üretir ve bu şekilde sistemin nötron jeneratörüne dönüşmesi sağlanır. Sistemin en çarpıcı özelliği, reaktörün fiziksel olarak “kritik-altı” (sub-critical) seviyede tasarlanmış olmasıdır. Herhangi bir olağanüstü durumda hızlandırıcının elektrik bağlantısı kesildiği anda proton akışı durur, nötron kaynağı devre dışı kalır ve fisyon reaksiyonu milisaniyeler içinde devre dışı kalır. Bu fiziksel pasif güvenlik mekanizması, geleneksel reaktörlerde görülen erime kazalarını teorik olarak imkânsız hale getirmektedir.

ISPARTA’DAKİ KARANLIK GÖLGE VE BİLİMSEL VASİYET

Bu satırları yazarken içimiz buruk, vicdanımız ise mahcup. Prof. Dr. Engin Arık ve ekibinin, 30 Kasım 2007 gecesi Isparta’ya giderken geçirdikleri şüpheli uçak kazası, Türkiye’nin toryum ve HSS projelerini uzun süre askıya almış, bu toprakların bilimsel gelişimini durdurmuştur. Arık hocamız, Türkiye’de toryumu Uranyum-233’e dönüştürebilen ve bu öngörüleri hayata geçirebilen nadir bilim insanlarımızdandı.

Kazadan sonra eşi Prof. Dr. Metin Arık’ın yaptığı açıklamalar ve WikiLeaks belgelerinde yer alan bilgiler, olayın arkasında sabotaj olasılığını, Türkiye’nin nükleer güç olmasını istemeyen emperyalist güçlerin parmağını gündeme getirmiştir. Metin Arık hocamızın, “Engin’in bu teknolojiye sahip olmasının hedef alındığını düşünüyorum” sözleri, yıllar geçse de aklımızda yankılanmaktadır. Bu dosya, Ka